విరాటపర్వ - అధ్యాయ 005
॥ శ్రీః ॥
4.5. అధ్యాయః 005
Mahabharata - Virata Parva - Chapter Topics
పాండవైరింద్రసేనాదీన్ప్రతి ద్వారకాదిగమనచోదనా ॥ 1 ॥
పాండవాన్ప్రతి ధౌంయేన రాజగృహవాసప్రకారానుశాసనం ॥ 2 ॥
Mahabharata - Virata Parva - Chapter Text
యుధిష్ఠిర ఉవాచ। 4-5-0x(2989)(28290)
కర్మాణ్యుక్తాని యుష్మాభిర్యాని తాని చరిష్యథ।
మమ చాపి యథా బుద్ధిరుచితా హి వినిశ్చయాత్ ॥ 4-5-1(28291)
పురోహితోఽయమస్మాకమగ్నిహోత్రాణి రక్షతు।
సూతపౌరోగవైః సార్ధం ద్రుపదస్య నివేశనే ॥ 4-5-2(28292)
ఇంద్రసేనముఖాశ్చేమే రథానాదాయ కేవలాన్ ।
యాంతు ద్వారవతీం శీఘ్రమితి మే వర్తతే మతిః ॥ 4-5-3(28293)
ఇమాశ్చ నార్యో ద్రౌపద్యాః సర్వాశ్చ పరిచారికా ।
పాంచాలానేవ గచ్ఛంతు సూతపౌరోగవైః సహ ॥ 4-5-4(28294)
సర్వైరపి చ వక్తవ్యం న ప్రాజ్ఞాయంత పాండవాః ।
అర్ధరాత్రే మహాత్మానో భిక్షాదాన్బ్రాహ్మణానపి।
గతా హ్యస్మానపాహాయ సర్వే ద్వైతవనాదితి ॥ 4-5-5(28295)
వైశంపాయన ఉవాచ। 4-5-6x(2990)
ఏవం తేఽన్యోన్యమామంత్ర్య కర్మాణ్యుక్త్వా పృథక్పృథక్।
ధౌంయమామంత్రయామాసుః స చ తాన్మంత్రమబ్రవీత్ ॥ 4-5-6(28296)
తానన్వశాత్స ధర్మాత్మా సర్వధర్మవిశేషవిత్ ।
ధౌంయః పురోహితో రాజన్పాండవాన్పురుషర్షభాన్ ॥ 4-5-7(28297)
ధౌంయ ఉవాచ। 4-5-8x(2991)
విదితం వై యథా సర్వం లోకే వృత్తమిదం నృప।
విదితే చాపి వక్తవ్యం సుహృద్భిరనురాగతః ॥ 4-5-8(28298)
అతోఽహమభివక్ష్యామి హేతుమాత్రం నిబోధత।
హంతేమాం రాజవసతిం రాజపుత్రా బ్రవీమి వః।
యథా రాజకులం ప్రాప్య చరన్ప్రోష్య న రిష్యతి ॥ 4-5-9(28299)
దుర్వాసమేవ కౌరవ్య జాతేన కురువేశ్మని ।
అమానితేన మానార్హ గూఢేన పరివత్సరం ॥ 4-5-10(28300)
దిష్టద్వారో లభేద్ద్రష్టుం రాజస్వేషు న విశ్వసేత్।
న చానుశిష్యాద్రాజానమపృచ్ఛంతం కదాచన ॥ 4-5-11(28301)
తూష్ణీం త్వేనముపాసీత కాలే సమభిపూజయేత్ ॥ 4-5-12(28302)
అసూయంతి హి రాజానో జనాననృతవాదినః।
తథైవ చావమన్యంతే మంత్రిణం వాదినం మృషా ॥ 4-5-13(28303)
విదితే చాస్య కుర్వీత కార్యాణి సులఘూన్యపి।
ఏవం విచరతో రాజ్ఞి న క్షతిర్జాయతే క్వచిత్ ॥ 4-5-14(28304)
పాండవాగ్నిరయం లోకే సర్వశస్త్రమయో మహాన ।
భర్తా గోప్తా చ భూతానాం రాజా పురుషవిగ్రహః ॥ 4-5-15(28305)
సర్వాత్మనా వర్తమానం యథా దోషో న సంస్పృశేత్ ।
రాజానముపతిష్ఠంతం తస్య వృత్తం నిబోధత ॥ 4-5-16(28306)
క్షత్రియం చైవ సర్పం చ బ్రాహ్మణం చ బహుశ్రుతం ।
నావమన్యేత మేధావీ కృశానపి కదాచన ॥ 4-5-17(28307)
ఏతత్రయం చ పురుషం నిర్దహేదవమానితం।
రాజా తస్మాద్బుధైర్నిత్యం పూజనీయః ప్రయత్నతః ॥ 4-5-18(28308)
నాతివర్తేత మర్యాదాం పురుషో రాజసంమతః।
వ్యవహారం పునర్లోకే మర్యాదాం పండితా విదుః ॥ 4-5-19(28309)
న హి పుత్రం న నప్తారం న భ్రాతరమరిందమ।
సమతిక్రాంతమర్యాదం పూజయంతి పరాధిపాః ॥ 4-5-20(28310)
గచ్ఛన్నపి పరాం భూతిం భూమిపాలనియోజితః।
జాత్యంధ ఇవ మన్యేత మర్యాదామనుచింతయన్ ॥ 4-5-21(28311)
ధృష్టో ద్వారం సదా పశ్యన్న చ రాజసు విశ్వసేత్ ।
తదేవాసనమన్విచ్ఛేద్యత్ర నాభిలషేత్పరః ॥ 4-5-22(28312)
యత్రోపవిష్టః సంకల్పం నోపహన్యాద్బలీయసః ।
తదాసనం రాజకులే ఈప్సేత పురుషో వసన్ ॥ 4-5-23(28313)
యథైనం యత్ర చాసీనం శంకయేద్దుష్టచరిణం ।
న తత్రోపవిశేజ్జాతు యో రాజవసతిం వసేత్ ॥ 4-5-24(28314)
స్వభూమౌ కామమాసీత తిష్ఠేద్వా రాజసన్నిధౌ।
న త్వేవాసనమన్యస్య ప్రార్థయేత కదాచన ॥ 4-5-25(28315)
పరాసనగతం హ్యేనం పరస్య పరిచారకాః ।
పరిషద్యపకర్షేయుః పరిహాస్యేత శత్రుభిః ॥ 4-5-26(28316)
నిత్యం విప్రతిషిద్ధం తత్పురస్తాదాసనం మతం ।
అర్థార్థం హి యదా భృత్యో రాజానముపతిష్ఠతే ॥ 4-5-27(28317)
దక్షిణం వాఽథ వామం వా భాగమాశ్రిత్య పండితః।
తిష్ఠేద్వినీతవద్రాజన్న పురస్తాన్న పృష్ఠతః।
రాక్షిణామాత్తశస్త్రాణాం పశ్చాత్స్థానం విధీయతే ॥ 4-5-28(28318)
మాతృగోత్రే స్వగోత్రే వా నాంనా శీలేన వా పునః ।
సంగ్రహార్థం మనుష్యాణాం నిత్యమాభాషితా భవేత్ ॥ 4-5-29(28319)
పూజ్యమానోపి యో రాజ్ఞా నరో న ప్రతిపూజయేత్।
నైనమారాధయేజ్జాతు శాస్తా శిష్యానివాలసాన్ ॥ 4-5-30(28320)
నాస్య యుగ్యం న పర్యంకం నాసనం న రథం తథా।
ఆరోహేత్సంమతోఽస్మీతి యో రాజవసతిం వసేత్ ॥ 4-5-31(28321)
యో వై గృహేభ్యః ప్రవసన్క్రియమాణమనుస్మరన్ ।
ఉత్థానే నిత్యసంకల్పో నిస్తంద్రీః సంఘతాత్మవాన్ ॥ 4-5-32(28322)
పరీతః క్షుత్పిపాసాభ్యాం విహాయ పరిదేవనం ।
దుఃఖేన సుఖమన్విచ్ఛేద్యో రాజవసతిం వసేత్ ॥ 4-5-33(28323)
అన్యేషు ప్రేష్యమాణేషు పురస్తాద్ధీర ఉత్పతేత్ ।
కరిష్యాంయహమిత్యేవ యః స రాజసు సిధ్యతి ॥ 4-5-34(28324)
ఉష్ణే వా యది వా శీతే రాత్రౌ వా యది వా దివా ।
ఆదిష్టో న వికల్పేత యః స రాజసు సిద్ధ్యతి ॥ 4-5-35(28325)
నైవ ప్రాప్తోఽవమన్యేత సదాఽమాత్యో విశారదః ।
మానం ప్రాప్తో న హృష్యేత న వ్యథేచ్చ విమానితః ।
ఋదుర్మృదుః సత్యవాదో యః స రాజసు సిద్ధ్యతి ॥ 4-5-36(28326)
నైవ లాభాద్ధర్షమియాన్న వ్యథేచ్చ విమానితః।
సమః పూర్ణతులేవ స్యాద్యో రాజవసతిం వసేత్ ॥ 4-5-37(28327)
అల్పేచ్ఛో ధృతిమాన్రాజంఛాయేవానుగతః సదా।
దక్షః ప్రదక్షిణో ధీరః స రాజవసతిం వసేత్ ॥ 4-5-38(28328)
ఇతిహాసపురాణజ్ఞః కుశలః సత్కథాసు చ।
వదాన్యః సత్యవాక్వాపి యో రాజవసతిం వసేత్ ॥ 4-5-39(28329)
న మిథో భాషితం రాజ్ఞో మనుష్యేషు ప్రకాశయేత్ ।
యం చాసూయంతి రాజానః పురుషం నో వదేచ్చ తం ॥ 4-5-40(28330)
నైషాం కర్మసు సంయుక్తో ధనం కించిదుపస్పృశేత్।
ప్రాప్నుయాదాదదానో వా బంధం వా వధమేవ వా ॥ 4-5-41(28331)
హుల్యోపస్థితయోః పశ్య మమ చాన్యస్య చోభయోః ।
అన్యం పుష్ణాతి మద్ధీనమితి ధీరో న ముహ్యతి ॥ 4-5-42(28332)
శ్రేయాంసం హి పరిత్యజ్య వైద్యం కర్మణికర్మణి ।
పాపీయాంసం ప్రకుర్వీరఞ్శీలమేషాం తథావిధం ॥ 4-5-43(28333)
నైషాం దారేషు కుర్వీత ప్రాజ్ఞో మైత్రీం కథంచన ।
రక్షణం తు న సేవేత యో రాజవసతిం వసేత్ ॥ 4-5-44(28334)
యదా హ్యభిసమీక్షేత ప్రేష్యం స్త్రీభిః సమాగతం ।
బుద్ధిః పరిభవేత్తస్య రాజా శంకేత వా పునః ॥ 4-5-45(28335)
శంకితస్య పునః స్త్రీషు కస్య భృత్యస్య భూమిపః।
జీవితం సాధు మన్యేత ప్రకృతిస్థో బలాత్కృతః ॥ 4-5-46(28336)
హర్షవస్తుషు చాప్యత్ర వర్తమానేషు కేషు చిత్।
నాతిగాఢం ప్రహృష్యేత తాన్యేవాస్యానుపూజయేత్ ॥ 47 ॥ 4-5-47(28337)
హర్షాద్ధి మందః పురుషః స్వైరం కుర్వీత వైకృతం ।
తదస్యాంతఃపురే వృత్తమీక్షాం కుర్వీత భూమిపః ॥ 4-5-48(28338)
అంతఃపురగతం హ్యేనం స్త్రియః క్లీబాశ్చ సర్వతః ।
వర్తమానం యథావచ్చ కుత్సయేయురసంశయం ॥ 4-5-49(28339)
తస్మాద్గంభీరమాత్మానం కృత్వా హర్షం నియంయ చ।
నిత్యమంతఃపురే రాజ్ఞో న వృత్తం కీర్తయేద్బహిః ॥ 4-5-50(28340)
యథా హి సుమహామంత్రో భిద్యమానో హరేత్సుఖం।
ఏవమంతఃపురే వృత్తం శ్రూయమాణం బహిర్భవేత్ ॥ 4-5-51(28341)
యా తు వృత్తిరబాహ్యానాం బాహ్యానామపి కేవలం।
ఉభయేషాం సమస్తానాం శృణు రాజోపజీవినాం ॥ 4-5-52(28342)
న స్త్రియో జాతు మన్యేత బాహ్యే వాభ్యంతరేఽపి వా ।
అనుజీవినాం నరేంద్రస్తు సృజేద్ధి సుమహద్భయం ॥ 4-5-53(28343)
మత్వాఽస్య ప్రియమాత్మానం రాజరత్నాని రాజవత్।
అరాజా రాజయోగ్యాని నోపయుంజీత పండితః ॥ 4-5-54(28344)
అరాజానం హి రత్నాని రాజకాంతాని రాజవత్।
భుంజానం తం నరం రాజా న తితిక్షేత జీవితం ॥ 4-5-55(28345)
తస్మాదవ్యక్తభోగేన భోక్తవ్యం భూతిమిచ్ఛతా ।
తుల్యభోగం హి రాజా తు భృత్యం కోపేన యోజయేత్ ॥ 4-5-56(28346)
న చాపత్యేన సంప్రీతిం రాజ్ఞః కుర్వీత కేనచిత్ ।
అధిక్షిప్తమనర్థం చ ద్వేష్యం చ పరివర్జయేత్ ॥ 4-5-57(28347)
ఏతాం హి సేవమానస్య నరసీమాం చతుర్విధాం।
ద్విధా విచ్ఛిద్యతే మూలం రాజమూలోపసేవినః ॥ 4-5-58(28348)
ఏతైస్తు విపరీతా యా నరసీమా నరాధమైః ।
తథా కుర్వీత సంసర్గం న విరోధం కథంచన ॥ 4-5-59(28349)
బంధుభిశ్చ నరేంద్రస్య బలవద్భిశ్చ మానవైః ।
సాధు మన్యేత సంసర్గం న విరోధం కథంచన ॥ 4-5-60(28350)
తాభ్యాం తు నరసీమాభ్యాం విరుద్ధస్యాల్పతేజసః ।
ప్రథమం ఛిద్యతే మూలం ద్వితీయం జాయతే భయం ॥ 4-5-61(28351)
ఉద్ధతానాం చ యో వేషః కుహకానాం చ యో భవేత్ ।
రాజవేషం చ విస్పష్టం సేవమానో న వర్ధతే।
ఇతరాభ్యాం తు వేషాభ్యాం పరిహాస్యేత బాంధవైః ॥ 4-5-62(28352)
అపుంభిశ్చైవ పుంభిశ్చ స్త్రీభిః స్త్రీదర్శిభిర్నరైః ।
శక్యే సతి న సంభాషాం జాతు కుర్వీత కర్హిచిత్ ॥ 4-5-63(28353)
ప్రతిసంభాషమాణో హి త్రిభిరేతైరచేతనః।
శ్యేనః పేశీమివాదత్తే పురుషో భూతిమాత్మనః ॥ 4-5-64(28354)
యే చ రాజ్ఞాఽభిసత్కారం లభేరన్కారణాదివ।
తైశ్చ సామంతదూతైశ్చ న సంసజ్యేత కర్హిచిత్ ॥ 4-5-65(28355)
న చాన్యాచరితాం భూమిమసందిష్టో మహీపతేః।
ఉపసేవేత మేధావీ యో రాజవసతిం వసేత్ ॥ 4-5-66(28356)
న చ సందర్శనే రాజ్ఞాం ప్రబంధమభిసంజపేత్ ।
అపి చైతద్దరిద్రాణాం వ్యలీకస్థానముత్తమం ॥ 4-5-67(28357)
అర్థకామా చ యా నారీ రాజానం స్యాదుపస్థితా।
అనుజీవీ తథాయుక్తాం నిధ్యాయందుష్యతే చ సః ॥ 4-5-68(28358)
తస్మాన్నారీం న నిధ్యాయేత్తథాయుక్తాం విచక్షణః।
తథా క్షుతం చ వాతం చ నిష్ఠీవం చాచరేచ్ఛనైః ॥ 4-5-69(28359)
న నర్మసు హసేజ్జాతు మూఢవృత్తిర్హి సా స్మృతా ।
స్మితం తు మృదుపూర్వేణ దర్శయీత ప్రసాదజం ॥ 4-5-70(28360)
న చాక్షౌ న భుజౌ జాతు న చ వాక్యం సమాక్షిపేత్।
న చ తిర్యగవేక్షేత చక్షుర్భ్యాం సంయగాచరేత్ ॥ 4-5-71(28361)
భ్రుకుటిం చ న కుర్వీత న చాంగుష్ఠైర్లిఖేన్మహీం।
న చ గాఢం విజృంభేత జాతు రాజ్ఞః సమీపతః ॥ 4-5-72(28362)
న ప్రశంసేన్నా చాసూయేత్ప్రియేషు చ హితేషు చ ।
స్తూయమానేషు వా తత్ర దూష్యమానేషు వా పునః ॥ 4-5-73(28363)
అథ సందృశ్యమానేషు ప్రియేషు చ హితేషు చ।
శ్రూయమాణేషు వాక్యేషు వర్ణయేదమృతం యథా ॥ 4-5-74(28364)
న రాజ్ఞః ప్రతికూలాని సేవమానః సుఖీ భవేత్।
పుత్రో వా యది వా భ్రాతా యద్యప్యాత్మసమో భవేత్ ॥ 4-5-75(28365)
అప్రమత్తో హి రాజానం రంజయేచ్ఛీలసంపదా।
ఉత్థానేన తు మేధావీ శౌచేన వివిధేన చ ॥ 4-5-76(28366)
స్నానం హి వస్త్రశుద్ధిశ్చ శారీరం శౌచముచ్యతే।
అసక్తిః ప్రాకృతార్థేషు ద్వితీయం శౌచముచ్యతే ॥ 4-5-77(28367)
రాజా భోజో విరాట్ సంరాట్ క్షత్రియో భూపతిర్నృపః ।
య ఏతైః స్తూయతే శబ్దైః కస్తం నార్చితుమర్హతి ॥ 4-5-78(28368)
తస్మాద్భక్త్యా చ యుక్తః సన్సత్యవాదీ జితేంద్రియః ।
మేధావీ ధృతిమాన్ప్రాజ్ఞః సంశ్రయీత మహీపతిం ॥ 4-5-79(28369)
కృతజ్ఞం ప్రాజ్ఞమక్షుద్రం దృఢభక్తిం జితేంద్రియం ।
వర్ధమానం స్థితం స్థానే సంశ్రయీత మహీపతిం ॥ 4-5-80(28370)
ఏష వః సముదాచారః సముద్దిష్టో యథావిధి ।
యథార్థాన్సంప్రపత్స్యంతే పార్థ రాజోపజీవినః ॥ 4-5-81(28371)
సంవత్సరమిమం తావదేవంశీలా బుభూషథః ।
తతః స్వవిషయం ప్రాప్య యథాకామం చరిష్యథ ॥ 4-5-82(28372)
వైశంపాయన ఉవాచ। 4-5-83x(2992)
తం తథేత్యబ్రువన్పార్థాః పితృకల్పం యశస్వినం।
ప్రహృష్టాశ్చాభివాద్యైనముపాతిష్ఠన్పరంతపాః ॥ 4-5-83(28373)
తేషాం ప్రతిష్ఠమానానాం మంత్రాంశ్చ బ్రాహ్మణోఽజపత్।
భవాయ రాజ్యలాభాయ వీర్యాయ విజయాయ చ ॥ 4-5-84(28374)
తతోఽబ్రవీదసౌ విప్రో వాచమాశీః ప్రయుజ్య చ।
స్వద్రవ్యప్రతిలాభాయ శత్రూణాం మర్దనాయ చ ॥ 4-5-84(28375)
స్వస్తి వోస్తు శివః పంథా ద్రక్ష్యామి పునరాగతాన్।
ఇత్యుక్తా హృష్టమనసో గురుణా తేన ధీమతా। 4-5-85(28376)
యుధిష్ఠిరముఖాః సర్వే గంతుం సముపచక్రముః ॥ ॥ 4-5-86(28377)
ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే విరాటపర్వణి పాండవప్రవేశపర్వణి పంచమోఽధ్యాయః ॥ 5 ॥
Mahabharata - Virata Parva - Chapter Footnotes
4-5-15 పాండవాగ్నిరితి పాండవేతి ఛేదః। రాజా పురుషవిగ్రహోఽగ్నిరిత్యన్వయః ॥
15 ॥ 4-5-61 ప్రథమం ఛిద్యతే నిద్రా ఇతి థo ధo పాఠః ॥ 61 ॥
 శ్లోకాలు.jpg "మహాభారతం 1,00,000 (ఒక లక్ష) శ్లోకాలు")
